Cây Xạ can

Ở Việt Nam, cây Cây xạ can hay còn gọi là cây rẻ quạt là một loại thảo dược thường được dùng nhiều trong các bài thuốc Đông y. Xạ can có thể chữa một số chứng bệnh như: sốt rét, ho, ghẻ lở.

1. Đặc điểm

1. Cây xạ can có nhiều tên gọi khác nhau chính vì vậy người trồng cũng như người mua rất dễ bị nhầm lẫn thành cây cho hoa màu vàng nhạt trồng làm cảnh quan ven đường.
2. Xạ can có tên khoa học Belamcanda chinensis Lem, thuộc họ Lay Ơn (Iridaceae) là cây thân cỏ có phần rễ rất phát triển.
3. Cây xạ can mọc thẳng có thể rất cao lên tới 1 m, Lá hình phiến dài có gân lá song song, phần lá phía dưới úp lên gốc lá ở phía trên.
4. Hoa màu vàng cam hoặc vàng sậm, quả có hình trứng có 3 van, chiều dài khoảng 23-25mm, phần hạt dạng hình cầu màu xanh đen. Trong Y học cổ truyền, thân và rễ của cây rẻ quạt thường được dùng làm thuốc chữa bệnh.

Xạ can rất dễ trồng, có thể thấy ở khắp mọi nơi, tập trung nhiều ở các nước châu Á như: Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Lào, Phillipines, Triều Tiên. Ở nước ta, cây Xạ can có nhiều ở các tỉnh thành như: Lạng Sơn, Lào Cai, Hoà Bình, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Huế, Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ.

Thành phần hóa học của cây Xạ can

Trong thân rễ xạ can có chứa một số thành phần như: Iridin, Irigenin, Belamcanidin, Tectorigenin, Tectoridin, Methylirisolidone, Iristectoriginin A, Irisflorentin và Noririsflorentin.

2. Trồng, thu hái và sơ chế

Cây Xạ can sinh trưởng tốt ở cả 3 vùng khí hậu đồng bằng, trung du và miền núi. Những nơi có đất đai giàu dinh dưỡng, khu vực trồng dược liệu tốt nhất là các tỉnh phía Nam có khí hậu nóng ẩm, nắng nhiều. Xạ can có thể được trồng để làm cảnh và lấy củ làm thuốc. Độ pH đất thích hợp là 6,5 – 7,0.

Xạ can được trồng quanh năm, tốt nhất vào mùa xuân. Trồng bằng mầm tách nhánh con) từ cây mẹ hoặc gieo hạt, trồng mầm vào tháng 3 hoặc tháng 9. Khoảng cách trồng cây. Cây xạ can rất ít bị bệnh, chỉ bị khô đầu lá nhưng  không ảnh hưởng tới sự sinh trưởng và năng suất của xạ can.

Vào tháng 10 đến tháng 12, khi lá cây vàng lụi tầm 40-50% thì sẽ thu rễ củ  thân rễ thu hái vào mùa xuân khi cây ra nụ hoặc mùa thu đông khi bộ phận trên mặt đất tàn héo, loại bỏ đất cát, thu rễ con. Người ta dùng thân rễ (thường gọi là củ) của cây để làm thuốc. Rễ cong queo, có đốt ngắn màu vàng nhạt hoặc vàng nâu, ruột màu trắng, có mùi thơm. Rễ sau khi thu sẽ loại bỏ đất cát, rễ con rồi đem phơi và sấy khô khi dùng thái phiến.

3. Công dụng của cây Xạ can

1. Tác dụng điều trị viêm họng, hầu họng sưng đau, ho có đờm, hen, khó thở, viêm amidan
2. Có tác dụng đối với nội tiết và giúp tăng tuyến nước bọt.
3. Có tác dụng giải nhiệt và giúp giảm sốt.
4. Tác dụng cây xạ can có khả năng kháng viêm rất tốt.
5. Giúp thanh nhiệt giải độc, tiêu viêm, tiêu đàm. khử đờm.
6. Xạ can được dùng để chữa sốt, đại tiểu tiện không thông lợi, viêm tuyến vú tắc tia sữa; đau bụng kinh, kinh nguyệt không đều, đau dạ dày; điều trị các vết loét ngoài da
7. Tác dụng kháng vi sinh: Nước sắc rẻ quạt có tác dụng ức chế vi khuẩn bạch hầu và thương hàn, điều trị nhiều loại nấm da, virus.

4. Phân biệt cây Xạ can và cây Rẻ quạt hay Lan rẻ quạt

1. Cây Xạ can trông rất giống với một cây gọi là Rẻ quạt hay Lan rẻ quạt.
2. Cây Lan rẻ quạt hay được trồng làm cảnh quan đô thị, trồng dọc hai bên đường phố có hoa màu vàng.
3. Cây Lan rẻ quạt thường được trồng trong sân vườn, ban công, trồng thành bụi hoặc hàng rào lối đi tạo không gian xanh cho ngôi nhà.
4. Cây Lan rẻ quạt ít cần chăm sóc nên cây được trồng trong công viên, nơi công cộng, vỉa hè…
5. Cây Lan rẻ quạt hoa có màu vàng với những đốm nâu. Mỗi bông hoa chỉ kéo dài một ngày nhưng bông hoa khác sẽ nở vị trí đó ngày hôm sau.

Liên hệ:

Hợp tác xã Dược liệu Vân Đài
📍 Địa chỉ: Thôn Vân Đài, xã Chí Hoà, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình
📞 Điện thoại: 0983 926 497
📲 Tư vấn Zalo 24/7: 0983 926 497

1. Cơ sở 1: Thôn Vân Đài, xã Hồng Minh, Hưng Yên; 
2. Cơ sở 2: xóm Tam Văn, xã Văn Miếu, Phú Thọ; 
3. Cơ sở 3: Khu Phú Cường, xã Minh Hoà, Phú Thọ.

Bên cạnh cây Xạ can,  Hợp tác xã Dược liệu Vân Đài còn có nhiều loại cây Dược liệu khác như: cây Địa hoàng, Địa liền, cây Giảo cổ lam 5 lá, cây Hoa hoè, cây Hương nhu, cây Cát sâm (sâm nam núi Dành), cây Ba kích tím, cây Đinh lăng, cây Xạ can, cây Hà Thủ Ô đỏ, cây Bách bộ, cây Gừng tím (ngải đen), cây Xáo Tam phân, cây Khổ sâm, cây Sâm Đại hành, cây Thiên niên kiện, cây Kim ngân hoa, cây Xạ đen…

Hy vọng rằng với những chia sẻ ở trên, quý khách hàng có thể chọn lựa cho mình những cây Dược liệu giống phù hợp với mong muốn và vùng đất nơi mình muốn trồng và phát triển cây dược liệu!