Cây cát sâm – Sâm nam núi Dành

“Sâm nam núi Dành” là một cây dược liệu quý

1. Từ nhiều thông tin, ở vùng Đông Bắc xưa sâm nam không hiếm nhưng do bị khai thác quá mức dẫn đến cạn kiệt.
2. Theo ghi chép trong Đại Nam Nhất thống trí quyển 19, về tỉnh Bắc Ninh (Bắc Ninh và Bắc Giang ngày nay), phần Sông núi trang 91 viết: Núi Chung Sơn ở xã Bảo Lộc thuộc địa giới huyện Yên Thế sản xuất sâm nam và cỏ thi. Trang 173 lại viết: Cát sâm cũng gọi là sâm nam sẵn ở đỉnh núi Chung Sơn, huyện Yên Thế. Da vàng, thịt chắc, khí vị đều tốt, không như sâm sản xuất ở xứ khác da trắng và nhiều nhớt.
3. Sâm Nam núi Dành từ lâu được coi như một loại thần dược, đã có cách đây khoảng hơn nghìn năm.
4. Trong sách ”Đại Nam nhất thống chí”, có ghi ”Sâm nam sẵn ở đỉnh núi Chung Sơn. Cỏ thi cũng có ở đỉnh Chung Sơn”.
5. Núi Chung Sơn được nhắc tới đó là núi Dành ngày nay, thuộc địa phận xã Liên Chung và xã Việt Lập, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang.Xã Bảo Lộc chính là xã Việt Lập ngày nay và Chung Sơn chính là Núi Chuống, còn gọi là đỉnh núi Dành. Ghi chép trên cho biết: Sâm Nam núi Dành từ xưa đã được đánh giá là loại tốt hơn cả.

Đặc điểm thực vật

1. Cây cát sâm là loại cây thân gỗ nhưng không quá lớn, tầm trung chỉ cao từ 3 – 5m, một thân thẳng và vươn ra nhiều nhánh, cành khác.
2. Cành của cát sâm khi mới mọc còn non sẽ có lông mềm bao phủ, càng lớn lên, lớp lông này sẽ rụng đi và chuyển thành màu nâu.
3. Lá cát sâm hình giống như lông chim, lá kép, phần cuống lá có lông phủ dầy, lá chét có hình mác, thuôn dài hoặc hình bầu dục.
4. Gốc của lá hình tròn và nhọn ở đâu. Màu của lá cát sâm gần như hai màu với mặt trên có sắc xanh lục thẫm, những mặt dưới lại có màu trắng là do lớp lông phủ, phần gân lá nổi lên rất rõ.

Cây cát sâm cho hoa màu trắng tinh như màu hoa bưởi nhưng to hơn mọc thành từng cụm dạng chủy. Chiều dài mỗi bông từ 10 – 20cm hoặc hơn nữa. Phần đài hoa hình răng ôm trọn cuống của bông hoa, mặt ngoài cũng được phủ lông trắng. Tràng hoa nhẵn ở cánh ngoài, cánh trong hơi sần, nhụy hoa 2 bó và bầu có lông. Hoa của cát sâm thường ra vào tầm tháng 7 – 9 hàng năm. Quả của cây hình dẹt cũng có một lớp lông mỏng phủ ở bên ngoài. Đặc biệt mỗi quả chưa từ 4 – 5 hạt và hạt có màu đen vỏ dày chữa nhân ở bên trong. Mùa quả chín nhiều nhất là tháng 11, 12 sau khi hoa rụng gần hết.

Bộ phận dùng, thu hái và sơ chế

Bộ phận dùng của cây cát sâm là thân rễ (củ). Hình dáng của rễ gần giống củ nhân sâm nhưng to hơn. Củ được thu hoạch nhiều nhất là vào mùa đông xuân, giao giữa năm cũ và năm mới. Chỉ cần đào lên và lấy củ về rửa sạch, những củ to được bổ đôi, thái miếng, củ nhỏ để nguyên hoặc bổ đôi và đem phơi khô. Một cách bào chế khác là thái mỏng củ cát sâm để sống hoặc tẩm mật ong, nước gừng cho thấm đều và cho lên chảo nóng đảo cho khô. Sau đó sao vàng hạ thổ cũng được dùng nhiều trong một số bài thuốc khác nhau. Lưu ý nên chọn thu hoạch những cây được trồng ít nhất từ 2 năm tuổi. Như vậy rễ củ cát sâm mới có đủ hàm lượng dưỡng chất tốt nhất, đáp ứng nhu cầu sử dụng và chữa bệnh hiệu quả.

Thành phần hóa học

Theo nhiều nghiên cứu, trong cây cát sâm chứa rất nhiều thành phần, dưỡng chất rất tốt cho sức khỏe giúp thanh nhiệt, mát gan, giải độc và tăng cường sức khỏe bao gồm:  Alkaloid, axit docosanoic, etracosane, maackiain, pedunculoid, β-sitosterol, axit hexacosanoic, axit rotundic….

Phân bố chính

Cây cát sâm được tìm thấy nhiều nhất ở những tỉnh thành vùng núi phía Bắc của Việt Nam. Tuy nhiên loại cây này thích nghi với điều kiện nhiệt độ ánh sáng và khí hậu của nhiều nơi khác nhau. Những chỗ có ánh nắng nhiều đều có thể trồng và phát triển loại dược liệu này. Cụ thể như: Quảng Ninh, Lạng Sơn, Sơn La, Thái Nguyên, Tuyên Quang,… Trước đây chúng được mọc hoang khá nhiều, nhưng hiện nay đã có những vùng trồng dược liệu chuyên về cây này để nhằm mục đích làm thuốc và phân phối đến người tiêu dùng.

Công dụng của cát sâm

1. Theo Y học cổ truyền: cát sâm được chứng minh có tác dụng giúp trừ hư nhiệt, lợi tiểu, bổ trung ích khí, dưỡng tỳ vô cùng hiệu quả. Cát sâm có tác dụng chữa các chứng ho do bệnh lý, ho do thay đổi thời tiết, sốt về chiều và đêm, ăn kém, nhức đầu, chóng mặt, thiếu máu, người bị suy nhược cơ thể, thanh nhiệt, mát gan, bổ thận,…
2. Tác dụng theo nghiên cứu Y học hiện đại: Với thành phần hóa học dược tính của cát sâm giúp làm giảm tình trạng men gan cao, giúp điều trị tổn thương gan ở thể cấp tính rất tốt, làm thành phần bổ sung cho thực phẩm chức năng chăm sóc sức khỏe an toàn, hiệu quả cao. Cát sâm có tác dụng điều trị các chứng ho do bệnh lý, ho do thay đổi thời tiết, sốt về chiều và đêm, ăn kém, nhức đầu, chóng mặt, thiếu máu, người bị suy nhược cơ thể, thanh nhiệt, mát gan, bổ thận.

Lưu ý:

Có 2 loại giống cây cát sâm: một loại thân leo và 1 loại thân gỗ. Thực chất cả 2 loại này đều leo nhưng loại thân gỗ cây to, khoẻ, lớn nhanh nhưng khả năng cho củ thấp và lâu hơn so với loại thân leo mềm, lá nhỏ.

Liên hệ:

Hợp tác xã Dược liệu Vân Đài
📍 Địa chỉ: Thôn Vân Đài, xã Chí Hoà, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình
📞 Điện thoại: 0983 926 497
📲 Tư vấn Zalo 24/7: 0983 926 497

1. Cơ sở 1: Thôn Vân Đài, xã Hồng Minh, Hưng Yên;
2. Cơ sở 2: xóm Tam Văn, xã Văn Miếu, Phú Thọ;
3. Cơ sở 3: Khu Phú Cường, xã Minh Hoà, Phú Thọ.