Cây Xáo tam phân – Dược liệu quý
Cây Xáo tam phân là loại cây mọc hoang ở vùng rừng núi và ven biển Nam Trung Bộ, đặc biệt nhiều tại Khánh Hòa, Ninh Thuận, Phú Yên. Những năm gần đây, cây được quan tâm và trồng ở nhiều nơi để gây giống trồng làm dược liệu. Bộ phận được sử dụng chủ yếu là phần rễ.
Giới thiệu về cây Xáo tam phân
Xáo tam phân có tên khoa học là Paramygnia trimera, thuộc họ Cam (Rutaceae). Cây thường mọc thành bụi nhỏ hoặc dạng dây leo thân gỗ, phát triển tốt ở vùng đất cát pha, sườn đồi khô hạn.
Đặc điểm:
- Cây Xáo tam phân là dạng cây bụi hoặc dây leo thân gỗ nhỏ, có nhiều gai nhọn cứng.
- Thân màu xanh xám hoặc nâu, có gai cong.
- Lá kép gồm 3 lá chét (đây là đặc điểm tạo nên tên gọi “tam phân”), hình bầu dục, mép nguyên, mặt trên xanh đậm.
- Hoa nhỏ màu trắng, có mùi thơm nhẹ, thường nở vào mùa xuân – đầu hè.
- Quả hình cầu nhỏ, khi chín chuyển màu vàng cam.
- Bộ phận được khai thác làm dược liệu là phần rễ.
Rễ Xáo tam phân phát triển mạnh, có hình trụ tròn, cong queo tự nhiên, đường kính từ 1–3cm tùy tuổi cây. Mặt ngoài màu vàng nâu, có mùi thơm nhẹ đặc trưng. Khi cắt ngang có màu vàng nhạt, lõi cứng hơn phần thịt.
Bộ phận dùng làm thuốc
Phần rễ được đào lấy quanh năm, tuy nhiên tốt nhất vào mùa khô. Sau khi đào về rửa sạch đất cát, loại bỏ rễ con, thái lát mỏng và phơi khô hoặc sấy nhẹ đến khô hoàn toàn để bảo quản lâu dài.
Thành phần hóa học:
Trong rễ Xáo tam phân có chứa các hoạt chất sinh học như: Coumarin, Alkaloid, Flavonoid, Saponin, Triterpenoid, Tinh dầu và một số acid hữu cơ. Các hoạt chất này có tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm và hỗ trợ bảo vệ tế bào.
Trồng, thu hái và sơ chế
Cây Xáo tam phân trồng từ cây giống có thể thu rễ sau khoảng 3–5 năm. Thời điểm thu hoạch thích hợp là vào mùa khô để đảm bảo dược tính tốt.
Khi thu hoạch cần đào rộng để lấy được toàn bộ phần rễ chính. Rễ tốt có đặc điểm chắc, thơm nhẹ, màu vàng tươi, không bị mốc hay sâu mọt.
Sơ chế Xáo tam phân:
- Rửa sạch toàn bộ rễ để ráo nước
- Thái lát mỏng theo chiều ngang
- Phơi nắng nhẹ hoặc sấy nhiệt độ thấp
- Bảo quản nơi khô ráo, tránh ẩm mốc
Một số cách bào chế dược liệu Xáo tam phân:
- Sắc nước uống: Dùng 20–50g rễ khô sắc với 1–1,5 lít nước trong 20–30 phút, chia uống trong ngày.
- Nấu cao lỏng: Sắc cô đặc nhiều lần rồi bảo quản trong lọ kín.
- Ngâm rượu: 1kg rễ khô ngâm với 5–7 lít rượu 40 độ, ngâm tối thiểu 1 tháng trước khi dùng.
- Sao vàng hạ thổ trước khi sắc để tăng hiệu quả bảo quản và sử dụng lâu dài.
Rễ Xáo tam phân đạt chất lượng có đặc điểm:
- Hình trụ tròn, kích thước không đồng đều
- Mặt ngoài màu vàng nâu
- Có mùi thơm nhẹ đặc trưng
- Vị hơi đắng, hậu ngọt nhẹ
Công dụng của cây Xáo tam phân
Theo kinh nghiệm dân gian và Y học cổ truyền, Xáo tam phân có tính bình, vị đắng nhẹ, có tác dụng:
- Thanh nhiệt, giải độc
- Hỗ trợ mát gan, lợi mật
- Giảm đau nhức xương khớp
- Hỗ trợ tiêu hóa
- Tăng cường sức đề kháng
Một số nghiên cứu bước đầu ghi nhận tiềm năng hỗ trợ ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào bất thường trong điều kiện phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ bằng chứng lâm sàng để khẳng định tác dụng điều trị ung thư trên người. Người sử dụng nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng.
Liên hệ:
Nếu bạn đang tìm cây giống vui lòng liên hệ:
Hợp tác xã Dược liệu Vân Đài
📍 Địa chỉ: Thôn Vân Đài, xã Chí Hoà, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình
📞 Điện thoại: 0983 926 497
📲 Tư vấn Zalo 24/7: 0983 926 497
- Cơ sở 1: Thôn Vân Đài, xã Hồng Minh, Hưng Yên;
- Cơ sở 2: xóm Tam Văn, xã Văn Miếu, Phú Thọ;
- Cơ sở 3: Khu Phú Cường, xã Minh Hoà, Phú Thọ.
Bên cạnh cây Xáo tam phân, Hợp tác xã Dược liệu Vân Đài còn cung cấp nhiều loại cây dược liệu khác như: cây Ba kích tím, cây Địa hoàng, cây Giảo cổ lam 5 lá, cây Hoa hoè, cây Sâm tiên mao (sâm cau đen), cây Hương nhu, cây Cát sâm (sâm nam núi Dành), cây Đinh lăng, cây Xạ can, cây Hà Thủ Ô đỏ, cây Bách bộ, cây Gừng tím (ngải đen), cây Khổ sâm, cây Sâm Đại hành, cây Thiên niên kiện, cây Kim ngân hoa, Xạ đen, Hương nhu…
