Phân biệt giữa cây Bình vôi và cây củ Dòm trong chi Stephania
1. Giới thiệu
Chi Stephania (họ Menispermaceae) gồm nhiều loài dây leo có củ phình dưới đất, được sử dụng làm thuốc ở nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam và Trung Quốc. Dân gian Việt Nam gọi một số loài là “bình vôi”, một số khác là “củ dòm”. Tuy nhiên, các tên gọi này thường bị nhầm lẫn hoặc dùng thay thế nhau không chính xác. Việc xác định rõ đâu là bình vôi, đâu là củ dòm – và liệu chúng là các loài khác nhau hay chỉ là cách gọi vùng miền – là điều cần thiết dưới góc nhìn thực vật học và dược lý.
2. So sánh hình thái học
| Đặc điểm | Cây bình vôi (S. rotunda, S. glabra) | Cây củ dòm (S. tetrandra, S. dielsiana, S. venosa) |
|---|---|---|
| Hình dạng củ | Tròn đều hoặc hơi dẹp, lớn, ruột củ màu đỏ, nâu hoặc trắng | Củ thuôn, dài, hoặc giống hình “gà ấp”, ruột củ trắng, vàng nhạt, đỏ hồng |
| Lá | Lá hình khiên, có thể không có lông mặt dưới | Lá hình khiên, mặt dưới thường có lông mịn hoặc gân nổi rõ |
| Thân leo | To hơn, ít phân nhánh | Mảnh hơn, nhiều nhánh phụ |
| Nhựa củ | Màu trắng (glabra), đỏ hồng (rotunda, venosa) | Trắng sữa (tetrandra), đỏ nhạt (venosa) |
| Phân bố chính | Bắc Trung Bộ, Nam Bộ (rotunda, glabra) | Bắc Bộ (tetrandra, dielsiana), Nam Bộ (venosa) |
3. Thành phần hóa học và dược tính
| Tiêu chí | Bình vôi | Củ dòm |
| Nhóm alkaloid chính | L-THP (rotundine), palmatine, glabradine | Tetrandrine, fangchinoline, stephanine, roemerine |
| Tác dụng dược lý | An thần mạnh, giảm đau trung ương | An thần, lợi niệu, chống viêm, giảm đau khớp |
| Dược điển công nhận | S. rotunda – có trong Dược điển Việt Nam | S. tetrandra – có trong Dược điển Trung Quốc |
| Ứng dụng dân gian | Trị mất ngủ, động kinh nhẹ, đau đầu | Trị phong thấp, đau nhức xương khớp, phù thũng |
4. Quan hệ phát sinh chủng loại (phylogenetics)
- S. rotunda, S. glabra (bình vôi): thuộc một nhóm riêng biệt trong chi Stephania, thường gần nhau trên cây phát sinh do cùng nguồn gốc hình thái.
- S. tetrandra, S. venosa, S. dielsiana (củ dòm): tách biệt về mặt di truyền, thường thuộc nhánh riêng biệt trong cây phát sinh chủng loại.
- Phân tích DNA barcode và gen lục lạp (matK, trnL–F) khẳng định các nhóm trên không đồng loài, có sai khác đáng kể trong trình tự gen.
5. Kết luận
- Cây bình vôi và cây củ dòm là hai nhóm thực vật khác nhau về mặt loài, mặc dù cùng thuộc chi Stephania.
- Khác biệt rõ ràng thể hiện ở: hình thái củ, thành phần hóa học, vùng phân bố, và đặc điểm di truyền.
- Việc phân biệt rõ giúp tránh nhầm lẫn trong khai thác, sử dụng và bảo tồn tài nguyên dược liệu.
Liên hệ:
Nếu bạn đang tìm cây giống vui lòng liên hệ:
Hợp tác xã Dược liệu Vân Đài
📍 Địa chỉ: Thôn Vân Đài, xã Chí Hoà, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình
📞 Điện thoại: 0983 926 497
📲 Tư vấn Zalo 24/7: 0983 926 497
- Cơ sở 1: Thôn Vân Đài, xã Hồng Minh, Hưng Yên;
- Cơ sở 2: xóm Tam Văn, xã Văn Miếu, Phú Thọ;
- Cơ sở 3: Khu Phú Cường, xã Minh Hoà, Phú Thọ.
6. Tài liệu tham khảo
- Bun, Y. & Jacques, F.M.B. (2014). Lectotypification of Stephania rotunda. Phytotaxa, 159(1), 41-46.
- Dược điển Việt Nam V (2017). Nhà xuất bản Y học.
- Hoàng Văn Thủy (2020). Nghiên cứu định danh loài bình vôi Việt Nam. Luận văn ThS Dược liệu, ĐH Dược HN.
- Jacques, F.M.B. & Bertolino, P. (2008). Phylogeny of Menispermaceae. Botanical Journal of the Linnean Society, 157(4), 509–522.
- Kuznetsova, N. et al. (2019). Alkaloid biosynthesis in Stephania spp. Russian Journal of Bioorganic Chemistry, 45(2), 189–195.
- Phạm T.H. et al. (2021). DNA barcoding chi Stephania Việt Nam. Tạp chí Sinh học, 43(1), 55–68.
- Semwal, R. et al. (2015). Phytochemical review of Stephania glabra. Journal of Ethnopharmacology, 162, 50–60.
- Trần Văn Đạt (2015). Cây thuốc và vị thuốc Việt Nam. NXB Y học.
- Xie, D.F. et al. (2015). Phylogeny of Stephania based on ITS and trnL-F. Systematic Botany, 40(2), 531–543.
- Zhang, Z. et al. (2023). Chloroplast genome phylogeny in Stephania. Genes, 14(3), 551.
